The Macedonian Review of books

Πριν από μερικές ημέρες, καθώς έκανα αφηρημένα ζάπινγκ, έπεσα σε ένα κανάλι όπου προβαλλόταν ένα είδος μεγάλου διαφημιστικού μηνύματος ή η αναγγελία μιας προσεχούς εκπομπής. Έχω την εντύπωση ότι ήταν στο κανάλι 4 ή 5, αλλά δεν είμαι σίγουρος (και αυτό επιβεβαιώνει, όπως έλεγα σε ένα προηγούμενο σημείωμά μου, πόσο περισσότερο ανυπεράσπιστος ιδεολογικά είναι ο τηλεθεατής σε σχέση με τον αναγνώστη εφημερίδων, ο όποιος γνωρίζει πάντοτε με ακρίβεια ποιος του μιλάει). Διαφημίζονταν τα θαύματα του cd-rom, δηλαδή εκείνων των δισκετών πολύ-μέσων που μπορούν να μας δώσουν το ισοδύναμο μιας ολόκληρης εγκυκλοπαίδειας με χρώματα, ήχους και δυνατότητες άμεσων συνδέσεων από θέμα σε θέμα. Καθώς έχω κάποια εμπειρία σε αυτό το πεδίο και επομένως γνωρίζω το θέμα, παρακολουθούσα απρόσεκτα. Μέχρι που, σε ένα ορισμένο σημείο, άκουσα να αναφέρεται και το όνομά μου. Έλεγαν πως εγώ είχα δηλώσει ότι αυτές οι δισκέτες θα αντικαταστήσουν οριστικά τα βιβλία. Κανείς, εφόσον δεν είναι παρανοϊκός, δεν μπορεί να έχει την αξίωση οι άλλοι να διαβάζουν όλα όσα γράφει, αλλά τουλάχιστον μπορεί να ελπίζει ότι δεν θα τον εμφανίζουν να λέει το αντίθετο, ιδίως αν τον χρησιμοποιούν αθέμιτα ως μάρτυρα κάποιου πράγματος. Η πραγματικότητα είναι πως επαναλαμβάνω προς πάσα κατεύθυνση ότι το cd-rom «δεν» θα μπορέσει να αντικαταστήσει το βιβλίο. Όποιος συνέταξε αυτό το κείμενο ή είναι ηλίθιος ή είναι ψεύτης. Δεν υπάρχουν άλλες πιθανότητες. Σε κάθε περίπτωση θα ʽπρεπε να στειρώσουν τους γονείς του για καιρό, αλλά τώρα η ζημιά έγινε.

Υπάρχουν δύο τύποι βιβλίων, εκείνα που πρέπει να τα συμβουλευόμαστε και εκείνα που πρέπει να τα διαβάζουμε. Τα πρώτα (το αντιπροσωπευτικό δείγμα είναι ο τηλεφωνικός κατάλογος, αλλά φτάνουμε μέχρι τα λεξικά και τις εγκυκλοπαίδειες) καταλαμβάνουν πολύ χώρο στο σπίτι, είναι δύσκολο να τα χειριστούμε και είναι ακριβά. Αυτά θα μπορούν να αντικατασταθούν από δίσκους πολυμέσων, έτσι θα απελευθερωθεί χώρος στο σπίτι και στις δημόσιες βιβλιοθήκες για τα βιβλία που πρέπει να διαβάζουμε (που φτάνουν από τη Θεία Κωμωδία ως το τελευταίο αστυνομικό μυθιστόρημα). Τα βιβλία που πρέπει να διαβάζουμε δεν μπορούν να αντικατασταθούν από κανένα περίεργο ηλεκτρονικό κατασκεύασμα. Έχουν φτιαχτεί για να τα παίρνουμε στα χέρια μας, ακόμη και στο κρεβάτι, ακόμη και μέσα στο πλήθος, ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχουν ηλεκτρικές πρίζες, ακόμη και όπου και όταν οποιαδήποτε μπαταρία έχει αποφορτιστεί, μπορούμε να τα υπογραμμίζουμε, μας επιτρέπουν να διπλώνουμε τις γωνίες των σελίδων τους ή να βάζουμε σελιδοδείκτες, μπορούμε να τα αφήσουμε να πέσουν στη γη ή να τα εγκαταλείψουμε ανοιχτά πάνω στο στήθος ή τα γόνατα όταν μας παίρνει ο ύπνος, μπαίνουν στην τσέπη, φθείρονται, παίρνουν μιας ατομική φυσιογνωμία ανάλογα με την ένταση και την κανονικότητα των αναγνώσεών μας, μας θυμίζουν (αν μας φαίνονται υπερβολικά καινούρια και άκοπα) ότι δεν τα έχουμε ακόμα διαβάσει, τα διαβάζουμε κρατώντας το κεφάλι όπως θέλουμε εμείς, χωρίς να μας επιβάλουν την ακίνητη και τεντωμένη ανάγνωση της οθόνης ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή, φιλικότατου σε όλα εκτός από τον αυχένα. Δοκιμάστε να διαβάσετε όλη τη Θεία Κωμωδία, έστω και μόνο για μιας ώρα την ημέρα, σε ένα ηλεκτρονικό υπολογιστή και έπειτα τα λέμε. Το βιβλίο που πρέπει να διαβάζουμε ανήκει σε εκείνα τα θαύματα μιας αιώνιας τεχνολογίας της οποίας μέρος αποτελούν ο τροχός, το μαχαίρι, το κουτάλι, το σφυρί, το τσουκάλι, το ποδήλατο. Το μαχαίρι επινοήθηκε πολύ νωρίς, το ποδήλατο αρκετά αργότερα. Αλλά όσο κι αν οι σχεδιαστές αντιγράφουν ιδέες τροποποιώντας κάποια λεπτομέρεια, η ουσία του μαχαιριού παραμένει πάντοτε η ίδια. Υπάρχουν μηχανές που αντικαθιστούν το σφυρί, αλλά για ορισμένα πράγματα θα είναι πάντοτε αναγκαίο κάτι που θα μοιάζει με το πρώτο σφυρί που εμφανίστηκε ποτέ πάνω στην επιφάνεια της γης. Μπορείτε να επινοήσετε ένα τέλειο σύστημα αλλαγής ταχυτήτων, αλλά το ποδήλατο παραμένει αυτό που είναι, δύο ρόδες, μια σέλα και τα πεντάλια. Διαφορετικά ονομάζεται μηχανάκι και είναι μια άλλη υπόθεση.

Η ανθρωπότητα για αιώνες προχώρησε προς τα μπρος διαβάζοντας και γράφοντας, πρώτα πάνω σε πέτρες, έπειτα πάνω σε κηρωμένες πλάκες, έπειτα πάνω σε περγαμηνές παπύρου, αλλά ήταν υπερβολικός μόχθος. Όταν ανακάλυψαν ότι μπορούσαν να δένουν μεταξύ τους τα φύλλα, έστω και αν ήσαν ακόμη χειρόγραφα, έβγαλαν ένα στεναγμό ανακούφισης. Και ποτέ πια δεν θα μπορέσουν να απαρνηθούν αυτό το θαυμαστό εργαλείο.
Η μορφή-βιβλίο καθορίστηκε από την ανατομίας μας, μπορούν να υπάρχουν πάρα πολύ μεγάλα βιβλία, αλλά αυτά έχουν κυρίως τη λειτουργία ντοκουμέντου ή διακόσμησης. Το στάνταρ βιβλίο δεν πρέπει να είναι πιο μικρό από ένα πακέτο τσιγάρα ή πιο μεγάλο από το Espresso. Εξαρτάται από τις διαστάσεις του χεριού μας και αυτές – τουλάχιστον για την ώρα – δεν έχουν αλλάξει, αν μας το επιτρέπει ο Μπιλ Γκέιτς. Είναι αλήθεια ότι η τεχνολογία μας υπόσχεται μηχανές με τις οποίες θα μπορούμε να εξερευνήσουμε μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή τις βιβλιοθήκες όλου του κόσμου, να επιλέγουμε τα κείμενα που μας ενδιαφέρουν, να τα εκτυπώνουμε στο σπίτι μας μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, με τους χαρακτήρες που επιθυμούμε – ανάλογα με το βαθμό της πρεσβυωπίας μας και τις αισθητικές μας προτιμήσεις – ενώ το ίδιο το φωτοαντιγραφικό μηχάνημα θα τακτοποιεί τα φύλλα και θα τα δένει, έτσι ώστε καθένας να μπορεί να συνθέτει προσωπικά έργα. Και λοιπόν; Θα χαθούν οι στοιχειοθέτες, τα τυπογραφεία, τα παραδοσιακά βιβλιοδετεία, αλλά θα έχουμε στα χέρια μας και πάλι και πάντα ένα βιβλίο.

του Ουμπέρτο Έκο (δημοσιεύτηκε στο ιταλικό περιοδικό L' Espresso στις 17 Μαρτίου 1995)